در صورتى كه خيال و نفس جزئى ، مجرد باشد ، قهرا صور مدرك خيال و ساير قواى جزئى نفس ، از ماده تجرد دارند و بعد از بوار بدن مادى و به بقاى قوه مدرك اين صور ، باقى خواهند بود . و قيام اين صور به نفس جزئى به قيام صدورى اشبه است از قيام حلولى ( و به اعتبارى اين صور ، با نفس مدرك ، اتحاد دارند و به وجودى واحد موجودند و بلكه نفس به اعتبار وجود سعى از مقام عقل صرف تا مراتب نازله با جميع مدركات خود و با جميع حالات و اطوار ، اتحاد دارد ، ولى نفس ، در هر موطنى به اعتبار آن كه بسيط الحقيقه و متصف به وجود جمعى و داراى وحدت اطلاقى است ، داراى اسمى و رسمى است و در عالم خود ، داراى صعود و نزول است . و از باب آن كه نفس انسانى ، هيكل توحيد و رفيع الدرجات است ، واجد مقام تنزيه و داراى مقام تشبيه است . و در آخرت ، داراى مشاهد مختلف و به صور متعدد محشور است بخصوص نفوس كاملان كه داراى جميع حضرات وجوديه‌اند ) صدر الحكماء به همين ملاحظه مىگويند : « الثامن : أنّ الصور الخيالية غير حالة في موضوع النفس ، و إنّما هي قائمة بها قيام الفعل بالفاعل لا قيام المقبول بالقابل » . نگارنده ، به نحو تفصيل در رساله‌اى مستقل در مسألهء قوهء خيال و نحوهء وجود و كيفيت استقلال آن و عدم اتّكاى آن بالذات به مادّه و بقاى نفس جزئى حيوانى و بالأخره تجرد خيال و ديگر قواى باطنى نفس و عدم حلول صور مقدارى در ماده ، بحث نموده و اثبات كرده است كه عالم مثال و جهان صور جسمانى و اشباح متقدر و صور معلق از جواهر مستقل الوجود و التأثير ، بين عالم مادى و جهان گيتى ظلمانى و عالم نور و صرف و عقول مجرد قرار دارد . و نفوس حيوانى ، قبل از تحقق و فعليت ، متأثر از اين عالمند . و نفس جزئى حيوانى انسان ، قبل از قبول تجرد تام ، از عالم مثال قبول فيض و از فرد برزخى كسب فعليت نموده و بعد از تشرّف به مقام تجرد تام ، از فرد مثالى بىنياز و بر اين عالم مشرف مىگردد ، ولى تعلق تام به بدن و اشتغال به تدابير بدنى ، از شهود تام و مطالعه تفصيلى اين عالم